این کتاب نگاهی منتقدانه به رویکرد اخلاقی و سیاسی گاندی دارد.گاندی مردی زاهد،در سیاست راست پیشه،و ملایم و گریزان از خشونت بود که برای استقلال هند مبارزه می کرد.قسمتی از سخنرانی گاندی در 11 اوت 1920 به این شکل است:«رنجی که شعار عشیره ی بشر است،...شرط ضروری هستی است.زندگی از مرگ پدید می آید.برای آن که گندم بروید باید دانه ی بذر نابود شود...هیچگاه کسی بدون عبور از میان آتش رنج بلند نشده است...هیچکس نمی تواند از این قاعده بگریزد...ترقی چیزی جز تزکیه ی رنج با اجتناب از رنج دادن نیست.هر قدر رنج پاکتر باشد،ترقی والاتر است...»
گاندی با وجود ظاهر سنتی و سیاست استعمارستیزانه ای که در این هنگام در پیش گرفته بود،از سیاست عمومی رهبران هندی منحرف شد و حاضر نشد نهاد ها و سازمانهای استعماری را یکسره نفی کند.یعنی به مقاومت خشونت آمیز در برابر انگلیسی ها تن در نداد و اصرار داشت که همچنان در درون چارچوب نظم اجتماعی مستقر با تدبیرهایی از جنس مقاومت منفی بر استعمارگران غلبه نماید.از این نظر کردار او با سیاست سرکوبگرانه ی انگلستان که بر سر حفظ قلمرو هند پافشاری می کرد سازگاری داشت.
این البته بدان معنی نیست که گاندی کارگزار انگلیسی ها بود یا سرگرم خیانت به جنبش استقلال طلبی هندیان بود.اما سیاستی که برگزیده بود فرو دستانه و نادرست بود.یعنی به احتمال زیاد اگر گاندی نبود و رهبران ستیزه جوی هندی به کار خود ادامه می داداند،انگلستان در محدوده زمانی پس از معاهده پاریس از سرکوب هند باز می ماند و استقلال هند سی سال زودتر تحقق می یافت.
این نکته را نباید از یاد برد که بخش عمده ی مستعمره ها پس ازجنگ جهانی نخست استقلال خود را باز یافتند.
گاندی و یارانش با پرهیز از خشونت و پناه بردن به چارچوبی زاهدانه و ستم پذیر استقلال هند را یک نسل به تعویق انداختند و در مقابل گاندی را به ابرانسانی مقدس تبدیل کردند و بزرگترین حزب سیاسی دنیا را در کشورشان پدید آوردند و به رهبری اش دست یافتند.در واقع انگلیسی ها تنها زمانی هند را ترک کردند که دیگر چاره ی دیگری برایشان باقی نمانده بود.
رویکرد خاص گاندی به سیاست و مبارزه با استعمارگران احتمالا روند استقلال هند را به تعویق انداخت.اما دلیل آن که گاندی این رویکرد را اتخاذ کرد،معقول و ارجمند بود.گاندی معتقد بود مردم هند از قید ستم استعمارگران آزاد نخواهند شد،مگر اینکه نخست در درون خویش به آزادی دست یابند.شاید اتکا به همین رویکرد است که نزاع های قومی و اعتقادی در هند روند نزولی داشته و پیشرفت و خودباوری جای آن را گرفته است.

۱۴۰۴/۰۵/۲۷